Kanał RSS


Katarzyna Komar 02-07-2017

Drzewa w kulturze polskiej – cz. II

Na przeciwnym biegunie w stosunku do czczonej i cenionej lipy znajduje się olcha (Alnus). W chrześcijańskiej tradycji ludowej uważana jest za siedlisko diabłów i demonów, jest „złym” drzewem, mimo swoich licznych zalet. Według niektórych badaczy w czasach przedchrześcijańskich olcha była świętym drzewem bóstw wodnych; jako taka posiadała silne właściwości apotropeiczne, a także pobudzające zdolności parapsychiczne i mediumiczne.

Cenny surowiec

Odrosty ściętych olch
Fot. Jerzy Komar
W Polsce występują trzy gatunki olch – czarna (A. glutinosa), szara (A. incana) i zielona (A. alnobetula), którą można spotkać wyłączne w Bieszczadach.
Olsza osiąga wysokość do 30 m, jest drzewem jednopiennym o okrągłych, ząbkowanych liściach. Jej korona jest dość rzadka, a pień prosty i strzelisty.
Kora i liście olchy są cenionym surowcem leczniczym i przemysłowym. Liści używano jako okładów w chorobach reumatycznych i skórnych, a także do odstraszania pcheł i myszy. Drewno z kolei ma zastosowanie w wędzarnictwie, ale i, ze względu na dużą trwałość i odporność na wodę, w  konstrukcji łodzi i budowli wodnych. Kora olchy, ze względu na dużą zawartość salicylanów i garbników ma właściwości przeciwzapalne, antyseptyczne i ściągające. Kora i szyszki olchy były cenionym surowcem farbiarskim; wytwarzano z niej barwnik czarny, brunatny i fioletowy, którym farbowano nici, skóry, tkaniny, a także barwiono pisanki.

Król elfów i ranny diabeł

Noc padła na las, las w mroku stoł
Ftoś nocom wtedy na koniu gnoł
Tyntniło echo wsród olch i brzóz
Kej ojciec syna do domu wiózł(…).
Ten fragment znanego utworu Goethego Król Olch w wykonaniu kapeli Oberschlesien znakomicie oddaje klimat mroku i tajemnicy otaczający olchy i olchowe zagajniki. W kulturze europejskiej olcha obrosła w niezliczone opowieści, legendy
Olszyny na moczarach
Fot. Jerzy Komar
i przesądy. Wiele z nich próbowało tłumaczyć niezwykłą, czerwoną barwę drewna olchowego. W opowieściach najczęściej przewija się motyw diabła zranionego przez wilka (psa, lisa) lub św. Michała; ranny demon szuka schronienia na olszy, a jego krew plami drzewo, naznaczając je na zawsze. Według niektórych wersji tych opowieści, olcha, zawstydzona diabelskim piętnem, prosi Boga o jakąś osłonę, by ukryć krwistą barwę. Bóg w odpowiedzi obdarza drzewo czarną i spękaną korą.

Oj olszo, moja olszo, czy ja była na gębie najgorszo?1

W pogańskich wierzeniach europejskich olcha posiadała silne związki z bóstwami wodnymi i opiekunami zaświatów. U Słowian była siedzibą władcy zaświatów; Germanie uważali, że sok z drzewa olchowego pozwala wskrzeszać zmarłych.
Wiara w magiczne i ochronne właściwości olchy znajdowały wyraz w takich praktykach, jak zatykanie gałązek olszynowych w ściany i strzechy chat, by odwróciła nawałnice i pioruny, wtykanie w ziemię patyków olchowych na zagonach jęczmienia lub lnu, żeby dobrze wysychał. Uważano
Magiczne korzenie
Fot. Jerzy Komar
także, że kąpiel w wodzie przepływającej przez korzenie olchy zapewnia zdrowie, choć nieuniknionym efektem ubocznym takiego zabiegu miało być ciemne zabarwienie skóry. W niektórych regionach dawnej Rzeczpospolitej febrę leczono w ten sposób, że chory podczas ataku wyszukiwał pień po świeżo ściętej olszy i usiadłszy na nim, czekał, aż choroba go opuści i wejdzie w drzewo. W okolicach Rozwadowa dziewczęta, które nie wyszły za mąż przed Wielkim Postem śpiewały przed olchą piosenki i uderzały głowami w jej pień, co miało zapewnić im szybkie zamążpójście. Młodzi kawalerowie z kolei odprawiali identyczny rytuał przed dębami.
Olcha powiązana była z żywiołem wody, symbolem niestałości, chaosu, ale też przemiany, odrodzenia, mądrości, prawdy i dobra oraz kobiecości. No to – była taka „zła”, czy może jednak nie?


  1. Pieśń ludowa z okolic Rozwadowa.

Bibliografia

Źródła i opracowania

  1. Gajewska S., Obraz dębu i lipy w literaturze polskiej i litewskiej XIX i XX wieku. Studium porównawcze, Wilno 2011
  2. Stodola J., Volák J., Rośliny lecznicze, Warszawa 1987
  3. Tyszkiewicz J., Drzewa w ludowych wyobrażeniach Słowian, w: Ziemia 1978. Prace i materiały krajoznawcze, Warszawa 1981

Czasopisma:

  1. Brzeszcz K., Dobrze znane? o drzewach inaczej, w: Zeszyty Edukacyjne Śląskiego Ogrodu Botanicznego, t. 11

Zasoby internetowe:

  1. www.bogowiepolscy.net, 2012: Niedzielski G., Nija - pan zaświatów
  2. www.krosno.lasy.gov.pl, 2014: Marszałek E., Las i drzewa w kulturze i wierzeniach
Stronę zaprojektował Jerzy Komar